Tại sao càng ngày càng nhiều các bạn gen Z tiếp cận đến nghệ thuật? 50 năm qua, thế hệ X, Y, Z của Việt Nam tiếp cận đến mỹ thuật khác nhau như thế nào?

Thế hệ X: Tư duy thẩm mỹ là gì khi học nghệ thuật vẫn còn là một điều xa xỉ?

 Trong thời đại của thế hệ X, nghệ thuật không được coi trọng trong giáo dục (và cả đời sống). Bối cảnh thế hệ X lúc đó dễ tạo ra những định kiến: khi đời sống khó khăn và nghèo đói, người ta không còn tâm trí để tâm tới nghệ thuật, sáng tạo. Cho rằng làm nghệ thuật chân chính không mang lại sự đủ đầy về vật chất. Điều đó đã khiến nghệ thuật bị coi là phù phiếm, một sự nuông chiều và yếu đuối. 

 Giai đoạn hậu chiến tranh, giáo dục nghệ thuật vẫn còn là một thứ gì đó “xa xỉ”. Giáo dục nghệ thuật là hướng tới cảm thụ cái đẹp nhưng không thể phủ nhận rằng nếu chiếc bụng còn đói, quần áo còn không có mà mặc thì tâm trí đâu để người ta biết làm đẹp hay tận hưởng cái đẹp – nói gì tới cái gọi là “tư duy thẩm mỹ”. Xu hướng muốn làm việc để tích lũy và có một cuộc sống ổn định giúp thế hệ này chăm chỉ nhưng nhu cầu lớn nhất của họ dường như là “kinh tế” chứ không phải là giải trí hay nghệ thuật. Và do đó, nó dễ dẫn tới sự thiếu hụt về tư duy nghệ thuật cùng sự mất cân bằng trong đời sống tinh thần. 

Thế hệ Y, Z: Sự tiện lợi của công nghệ và cách tiếp cận nghệ thuật kiểu sao chép, “mì ăn liền”

 Thế hệ Y, Z chịu tác động trực tiếp của sự phát triển công nghệ và cho họ tiếp cận tốt hơn với các loại hình nghệ thuật khác nhau. Nhưng cũng chính công nghệ đã khiến mọi thứ trở nên nhanh gọn lẹ, tiện lợi và từ đó bắt đầu có kẽ hở cho sự bắt chước (không phù hợp), sao chép kiểu “mì ăn liền” vì tâm lý thiếu kiên nhẫn, thích mọi thứ phải có ngay lập tức. Sự dao động trong tâm lý cá nhân và bối cảnh xã hội do tác động của Internet đã khiến cách họ cảm thụ nghệ thuật cũng thực dụng và có tính thương mại hóa nhiều hơn.

 Không thể phủ nhận, cách học nghệ thuật chủ yếu của thế hệ Y dường như vẫn chỉ là sao chép theo mẫu và áp đặt tư duy một cách máy móc. Thay vì định hướng thẩm mỹ, quá trình học mới dừng lại ở chuyện “học vẽ”. Thật khó kiếm những phòng học nghệ thuật riêng biệt dưới những mái trường công lập. Nhưng thật dễ để bắt gặp hình ảnh học sinh ngồi học mỹ thuật, âm nhạc hay sáng tạo một cách cứng nhắc như ngồi học toán. Về mặt lý thuyết, áp đặt trong học tập là không hiệu quả và với giáo dục nghệ thuật thì sự áp đặt lại càng vô lý. Vậy nên không có gì lạ khi một bộ phận trong thế hệ này bị ảnh hưởng bởi tư duy cứng nhắc, tâm lý bầy đàn, số đông và thiếu chính kiến. 

 

Lớp học mỹ thuật không thiếu, chỉ thiếu sự trải nghiệm thật sự với nghệ thuật

KHI MỸ THUẬT TỪNG LÀ "CON GHẺ, HỆ QUẢ ĐỐI VỚI THẾ HỆ XY VÀ Z 

“Việc thiếu hụt thực hành chơi, làm, chia sẻ và suy nghĩ trong nghệ thuật ở những người trẻ - khi mà bộ não đang phát triển – có thể tạo ra một xã hội những người trưởng thành không thể suy nghĩ nghiêm túc, thường sợ hãi, thiếu cảm xúc và sự đồng cảm.” (Báo cáo về Culture of Creativity – LEGO Foundation)

 Những gì mà thế hệ ta thiếu thực ra không phải là các giờ học mỹ thuật (thực tế học sinh ngày nay vẫn có giờ học mỹ thuật ở trường và ở rất nhiều trung tâm nghệ thuật). Mà ta thiếu cơ hội để thế hệ mới thực sự làm chủ nghệ thuật. Đáng ra, những lớp học nên là nơi tương tác, chia sẻ, tạo ra và suy nghĩ – nếu không có những điều này, sẽ rất khó để hình thành những trải nghiệm với thế giới mà cụ thể ở đây là ít có khả năng suy nghĩ, đặt câu hỏi, bày tỏ quan điểm, cảm xúc… 

 

Báo cáo về Culture of Creativity của LEGO Foundation (tập hợp 18 nghiên cứu của các học giả trên khắp thế giới) cũng nhấn mạnh về quá trình CHƠI – CHIA SẺ - TẠO RA – SUY NGHĨ như thế này “Khi con đường tìm hiểu nghệ thuật bị hạn chế (không được chơi, chia sẻ, tạo ra và suy nghĩ), những người này có xu hướng muốn kiểm soát, cho rằng mình đúng và những người khác là sai trong các tình huống khác nhau.” Vì không có sự trải nghiệm, bộ phận thế hệ sẽ sợ sai và cảm giác này khiến họ chỉ tập trung vào đúng và sai thay vì đặt câu hỏi “đúng là như thế nào?”. Sự sợ hãi này cũng làm giảm sự hợp tác, lắng nghe và cuối cùng, dập tắt sự đồng cảm, để rồi đến cuối trở thành hoặc là kẻ độc tài hoặc là kẻ sợ hãi.

Đối với thế hệ Z mỹ thuật hơn chỉ học vẽ 

KHI MỸ THUẬT TỪNG LÀ "CON GHẺ, HỆ QUẢ ĐỐI VỚI THẾ HỆ XY VÀ Z Học một bộ môn nghệ thuật, thực ra không chỉ đơn giản là biết các kĩ năng cơ bản trong chính môn học đó. Chẳng hạn học mỹ thuật không chỉ là học vẽ hay học thanh nhạc không chỉ là học hát. Quan trọng hơn, đó là một quá trình giáo dục tính thẩm mỹ, thúc đẩy sự sáng tạo, sự tôn trọng, biết bày tỏ quan điểm, phản biện và thể hiện ra cảm xúc… Chúng ta có thể làm theo những cách nào mà trước đây chưa bao giờ làm? Có thể sử dụng những công cụ nào để thể hiện ý tưởng, để giải quyết vấn đề? Tác phẩm nghệ thuật này truyền tải thông điệp gì tới thế giới? 

Nghệ thuật không dừng ở việc dạy một người biết vẽ bức tranh tĩnh vật hay cách phối màu, mà mỹ thuật còn giúp họ truyền đạt, giải thích một ý tưởng thông qua các mẫu phác thảo. Đừng chỉ nói về chuyện tác phẩm đẹp hay không một cách rập khuôn, mà hãy nên tập trung vào quá trình sáng tạo: từ đưa ra ý tưởng, tìm cảm hứng tới học hỏi từ những người đi trước, làm sao để hợp tác và làm việc hiệu quả với mọi người để cải thiện ý tưởng của mình cũng như cách để hiện thực hóa chúng. 

KHI MỸ THUẬT TỪNG LÀ "CON GHẺ, HỆ QUẢ ĐỐI VỚI THẾ HỆ XY VÀ Z Khi có sự trải nghiệm thực sự về nghệ thuật, sự khác biệt trong thế hệ sau này sẽ không chỉ đơn giản là internet hay công nghệ nữa. Đó sẽ là một thế hệ có tư duy thẩm mỹ, biết coi trọng tính độc đáo, riêng có, sự sáng tạo, sự chia sẻ và sự công nhận. Không chỉ là một thế hệ biết thế nào là đẹp, mà còn biết tận hưởng và trân trọng cái đẹp. Đó cũng là những gì mà nửa cuối những bạn trẻ của thế hệ gen Z đang bắt đầu tạo ra và khiến người ta tin tưởng hơn về một tương lai mới của mỹ thuật nói riêng và nghệ thuật sáng tạo nói chung.